Walory kulturowe

  • Drukuj

Pierwsze ślady pobytu człowieka na obszarze leżącym w granicach dzisiejszego Ślężańskiego Parku Krajobrazowego pochodzą z neolitu. Jednak już w najbliższych okolicach, we wsi Grodziszcze u podnóża Wzgórz Kiełczyńskich, odkryto relikty wcześniejszego bytowania ludzi. Odnaleziono tam zespół narzędzi krzemiennych sprzed około 12000-10000 lat.
Pojawienie się pierwszych kultur rolniczych „rewolucji neolitycznej”, doprowadziło do intensywniejszego zagospodarowania terenu. Przenikanie nowej kultury z południa Europy, m.in. przełęczami Sudetów, doprowadziło do pojawienia się nowych grup ludności również w rejonie Ślęży. Uprawa ziemi i hodowla zwierząt, produkcja wyrobów z gliny, przędzenie i tkanie, spowodowały konieczność zakładania stałych osiedli. Osiedla lokowano w sąsiedztwie cieków wodnych, na stokach wzniesień i teras rzecznych. Budowano ziemianki, półziemianki i w końcu charakterystyczne domy trapezowe. Również na terenie dzisiejszego Ślężańskiego Parku Krajobrazowego, szczególnie w jego południowo-wschodniej części są stosunkowo liczne ślady tego osadnictwa. Występują m.in. w: Karolinie, Młynicy, Piotrówku, Słupicach, Sobótce, Tomicach (budynek trapezoidalny). W wielu miejscowościach odkryto cmentarzyska lub ślady pochówków oraz pojedyncze artefakty. Z tego samego okresu, z okresu kultury pucharów lejowatych, pochodzi kamieniołom serpentynitu na Jańskiej Górze. Słabo dziś widoczne cztery równoległe rowy wyrobiskowe stanowią świadectwo istnienia kopalni, z której prawdopodobnie pochodził surowiec do wykonywania charakterystycznych toporków rozpowszechnionych na całym Śląsku. Kamienne toporki neolityczne odnaleziono m.in. w Księginicach Małych i w Sobótce. Najstarsze ślady pobytu człowieka na Ślęży sięgają już młodszej epoki kamienia (4500-1900 r. p.n.e.). W rejonie odkrywane były również ślady osadnictwa ludności kultury amfor kulistych, ceramiki sznurowej oraz kultury pucharów dzwonowatych.

Od VI wieku n.e., od okresu wczesnego średniowiecza, region ślężański zasiedlany był przez ludność słowiańską. Powstające grupy terytorialne i ekonomiczne z czasem zaczęły tworzyć, opartą na sieci grodów, terytorialną wspólnotę plemienną.

Archeologia
Teren Ślężańskiego Parku Krajobrazowego stanowił od wieków obszar silnej ekspansji osadniczej oraz wielokierunkowej eksploatacji gospodarczej. W szczególności fakty te dotyczą Masywu Ślęży z Radunią i Wieżycą. Efekty zaistniałych zdarzeń dotyczących: kultu pogańskiego i kultu chrześcijańskiego, lokacji zamku, korzystania z naturalnych zasobów przyrody, w końcu formowania się jednostek osadniczych, stanowią przedmiot ciągłych badań i odkryć archeologów i historyków.

Najbardziej znanymi rzeźbami, stanowiącymi jednocześnie symbol regionu, są „niedźwiedzie” ślężańskie. Jeden z nich został ustawiony na szczycie Ślęży, drugi znajduje się tuż przy „postaci z rybą” – przy skrzyżowaniu dróg leśnych pod szczytem, na wysokości ok. 495 m. „Niedźwiedź” („dzik”) ze Ślęży (rejestr zabytków numer 144/453/Arch/1969 z dnia 3.06.1969, okres lateński) odnaleziony przy drodze powyżej wsi Strzegomiany przeniesiony został w 1903 roku na szczyt góry. Początkowo przy nowym schronisku, obecnie ustawiony jest w pobliżu kościoła. Długość całkowita rzeźby wynosi ok. 148 cm, szerokość od 47 do 57 cm, wysokość około 100 cm. [Korta 1988]. Wykonanie rzeźb „niedźwiedzi” przypisuje się Celtom w III-II w. p.n.e., bardzo podobne występują w kręgu kultury iberoceltyckiej [Śledzik-Kamińska 1996; Korta 1988].

Obok rzeźb zoomorficznych występują również rzeźby antropomorficzne, z których najważniejszą jest „postać z rybą” (rejestr zabytków, numer 143/455/Arch/1969 z dnia 3.06.1969, okres lateński). Posąg ustawiony razem z „niedźwiedziem” pod szczytem Ślęży, przy północnym szlaku, odnaleziony został w 1733 roku przez G.H. Burgharta pośród rumowiska skalnego nieopodal miejsca gdzie się obecnie znajduje [Korta 1988].

Kolejna rzeźba – „mnich” (rejestr zabytków numer 140/454/Arch/1969 z dnia 3.06.1969r., okres lateński), należy do grupy, w której upatruje się również cech antropomorficznych [Korta 1988]. Obelisk usytuowany był do niedawna na granicy gruntów wsi Garncarsko i Wielki Maniów, obecnie znajduje się przy drodze do schroniska „Pod Wieżycą”.

Z pozostałych rzeźb „ślężańskich” wymienić należy: „grzyb” (rejestr zabytków numer 141/456/Arch/1969 z dnia 3.06.1969 r., okres lateński) - fragment dolnej części granitowej rzeźby postaci ludzkiej ze znakiem X, obiekt przy północno-wschodnim narożu kościoła św. Anny w Sobótce; kamienny „lew” – tuż przy „grzybie” w Sobótce; dwa „lwy” –zlokalizowane w Sobótce Górce u wejścia do opactwa augustianów (rzeźby o wysokich walorach artystycznych, ze szczegółowo dopracowanymi elementami anatomicznymi); „lew” wmurowany w południowozachodnią przyporę wieży kościoła św. Jakuba w Sobótce.

Kolejnymi zabytkami archeologicznymi są kamienne wały na Ślęży, Raduni i Wieżycy (rejestr zabytków 142/185/Arch/1966 z dnia 10.03.1966 r., zespół rzeźb kamiennych i wały kultowe, kultura łużycka; wały kultowe wczesne średniowiecze). Stanowią one pozostałości wałów kultowych wyodrębniające miejsca święte, niedostępne dla osób postronnych [Śledzik-Kamińska 1996].

Cmentarzysko (rejestr zabytków numer 701/Arch/73) zlokalizowane ok. 400-800 m na południowy-zachód od osady, przypisywane Ślężanom, datowane jest na VIII-IX wiek. Do dziś zachowało się około 50 kurhanów w formie ziemnych i kamiennych stożków.

Gród (rejestr zabytków pod nr 85/Arch/65) założony na planie owalu o wymiarach 65x75 m., funkcjonował od VIII do XI wieku, kiedy to spłonął. Osada przy nim przetrwała przynajmniej do XIII wieku. Pierwsze pisane wzmianki dotyczące Będkowic, pochodzące z 1209 roku, potwierdzają ciągłość osadniczą. Grodzisko otoczone było wałem (częściowo podwójnym – od zachodu) z suchą fosą. Zabudowania, złożone z chat o konstrukcji zrębowej i ziemnych jam gospodarczych, zlokalizowane były dookolnie, przy wale. [Śledzik-Kamińska 1996]
W latach 70. XX wieku utworzono rezerwat archeologiczny ze swobodnymi rekonstrukcjami chat o konstrukcji wieńcowej z dachami sochowymi. Od strony dojazdu (droga między Będkowicami i Strzegomianami) wzniesiono stylizowaną bramę, rzeźby wojów piastowskich oraz fragmenty częstokołu. Grodzisko połączone jest szlakiem archeologicznym z cmentarzyskiem kurhanowym.
[Staffa 2005].

Układy przestrzenne miejscowości
Wielowiekowa historia regionu przyczyniła się do wykształcenia rozwiniętego systemu sieci osadniczej. Korzystne warunki fizjograficzne i agrarne pozwoliły na powstanie wielu miejscowości reprezentujących niemal cały przekrój jednostek osadniczych począwszy od najmniejszych przysiółków, przez wsie a skończywszy na organizmie zurbanizowanym – Sobótce. Obszary o największym skupieniu miejscowości znajdują się we wschodniej części parku. Charakter zabudowy jednostek osadniczych Ślężańskiego Parku Krajobrazowego jest najczęściej zwarty. Dominują rozwinięte układy wielodrożnicowe oraz ulicówki.

Przykładowo:
Będkowice,
Wieś przydrożna o zabudowie luźnej. W centrum wsi, przy rozwidleniu dróg – do Sulistrowic i Księginic Małych zespół dworsko-parkowy z majdanem gospodarczym. Centrum założenia stanowi nawodny dwór obronny z 1546 roku. Zachował się układ dróg głównych, natomiast na przestrzeni XIX w., między rokiem 1826 a 1932, zanikły zabudowania folwarczne przy drodze głównej, u wylotu wewnętrznej drogi z folwarku [Boguszewicz i in. 1994], [Gessler 1997c]. Zespół dworsko-folwarczny składa się z dworu, folwarku z czworokątem zabudowy gospodarczej od południa oraz dawnych ogrodów użytkowych ze stawem. Tereny zieleni komponowanej usytuowano na północ od zespołu zabudowy.

Sobótka,
Miasto o zabytkowym układzie urbanistycznym – wpis do rejestru zabytków – nr 449 z dnia 08.12.1958 roku, przekształconym w XIX i XX wieku. Osią kompozycji przestrzennej jest bardzo wydłużony i poszerzony odcinek szlaku komunikacyjnego (placu targowego) na kierunku północ-południe, który obecnie tworzy: rynek, plac kościelny oraz dwa odrębne bloki urbanistyczne. Brak charakterystycznego układu szachownicowego zabudowy. Miasto bez murów obronnych, z zachowanymi częściowo murami granicznymi. [Przyłęcki 1996]. Centrum miasta z licznymi obiektami historycznymi (wpisanymi do ewidencji zabytków, pojedyncze w rejestrze zabytków) z dominującą wieżą kościoła św. Jakuba. Najważniejsze obiekty zabytkowe to kościoły św. Jakuba i św. Anny, dawna plebania augustianów, dawny szpital przyklasztorny – obecnie Muzeum Ślężańskie, ratusz (po przebudowie w XIX zatracił cechy stylowe) oraz tzw. Brama Strzelińska. Dodatkowo na terenie miasta znajdują się kamienne rzeźby ślężańskie, m.in.: „mnich”, „grzyb”, „lwy”.

Obiekty budowlane kubaturowe
Rozwinięty układ osadniczy oraz bogata historia regionu, związana z dziejami wielu społeczności zamieszkujących omawiany teren, doprowadziły do pojawienia się licznych, interesujących budynków i budowli. Podstawowe obiekty, mające największy wpływ na wizerunek podślężańskich wsi to: zespoły sakralne, budynki rezydencjonalne, zespoły folwarczne i zabudowa zagrodowa – mieszkaniowa oraz gospodarcza. W terenie o wysokich walorach przyrodniczych i krajobrazowych, gdzie wytyczono sieć szlaków i ścieżek turystycznych istotną rolę odgrywają również schroniska turystyczne i wieże widokowe.

Obiekty sakralne
Na obszarze Ślężańskiego Parku Krajobrazowego znajduje się dziesięć obiektów sakralnych o istotnych walorach kulturowych. Obecnie wszystkie są użytkowane jako świątynie rzymskokatolickie. Tylko jeden kościół, w Sulistowiczkach, jest obiektem współczesnym. Powstał w 2000 roku. Kaplica mszalna w Piotrówku powstała z rozbudowy i adaptacji w 1988 roku dawnej kaplicy grobowej pochodzącej z 1903 r.
Wszystkie obiekty są w dobrym lub bardzo dobrym stanie technicznym.

Zespoły rezydencjonalne – pałace, dwory, folwarki
W granicach Ślężańskiego Parku Krajobrazowego znajduje się duża liczba zespołów rezydencjonalno-parkowych oraz towarzyszące im założenia folwarczne. Stan techniczny obiektów oraz układ kompozycyjny zespołów jest bardzo zróżnicowany. Większa część budynków jest w złym stanie, bez odpowiednich funkcji użytkowych.

Przykładowo:
Będkowice
Zespół dworsko-folwarczny – nr rejestru 700, 567/W z dnia 30.07.1998, zlokalizowany w północno-wschodniej części wsi. Dwór otoczony fosą i parkiem. Rezydencja złożona z nawodnego dworu z 1546 roku oraz rozległego majdanu folwarcznego z budynkami ustawionymi wokół czworobocznego dziedzińca. Dwór zlokalizowany w pierzei północnej. Od północnego-zachodu przylega park ze stawem, poniżej teren dawnych ogrodów użytkowych. Najcenniejszym obiektem jest renesansowy dwór wzniesiony przez Nikolasa von Gellhorna. Przebudowywany m.in. w XVII, XVIII oraz w połowie XIX wieku. [Staffa 2005].

Sobótka Górka
Zespół rezydencjonalno-parkowy – dawne probostwo Augustianów - zespół w rejestrze
zabytków nr 681/W z dnia 06.05.1993. Dawne probostwo oraz budynki towarzyszące położone w południowym skraju dawnej wsi, u podnóża Masywu Ślęży. Browar z folwarkiem na północ od „zamku”. W skład zespołu wchodzą budynki dawnego probostwa augustianów, folwark, oraz browar.
„Zamek” w obecnej formie powstał z połączenia i przebudowy kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, dawnej plebanii oraz pałacu klasztornego.

Wieże widokowe i schroniska turystyczne
W granicach Ślężańskiego Parku Krajobrazowego znajdują się: Masyw Ślęży, Wzgórza Oleszeńskie, Wzgórza Kiełczyńskie oraz Jańska Góra. Walory krajobrazowe terenu i znaczna, względna wysokość szczytów (Ślęża – to najwyższy punkt Przedgórza Sudeckiego), sprowokowały do wzniesienia wież widokowych. Trwałe budowle służące nie tylko ówczesnym turystom, ale i celom ideowym, powstały na szczytach: Jańskiej Góry (255 m n.p.m.), Ślęży (718 m n.p.m.) i Wieżycy (415 m n.p.m.). Dwie z nich – na Jańskiej Górze i Wieżycy, były wzniesione ku czci Otto von Bismarcka. Budowle na Ślęży i Wieżycy są do dziś użytkowane.

Zabudowa zagrodowa
Wielowiekowe tradycje oraz dobre warunki fizjograficzne przyczyniły się powstania rozwiniętej sieci osadniczej u podnóży Masywu Ślęży. Rozwijające się miejscowości przyjmowały zróżnicowane formy przestrzenne. Do dziś czytelne są układy: owalnic, widlic, wielodrożnic, ulicówek i wsi sprzężonych z folwarkami. Podstawowym elementem, który stanowi trzon każdej wsi jest zagroda z charakterystyczną zabudową mieszkalną i gospodarczą.

Obiekty małej architektury
Elementy małej architektury stanowiące zespoły niewielkich obiektów budowlanych, posiadają istotne znaczenie w przestrzeni kulturowej rejonu Ślęży. W ich skład wchodzą liczne obiekty kultu religijnego, pojedyncze budowle architektury ogrodowej oraz świeckie monumenty związane z historią obszaru. Najliczniejsza grupa budowli małej architektury reprezentowana jest przez niewielkie formy sakralne – krzyże przydrożne i kapliczki.

Parki
W granicach Ślężańskiego Parku Krajobrazowego znajduje się szereg zespołów rezydencjonalno-parkowych. Liczne pałace oraz dwory otoczone były najczęściej zespołami parkowymi, których proweniencja sięga ogrodów warzywnych i ozdobnych z czasem przekształcanych w parkową zieleń rekreacyjną. Zostały one umiejętnie osadzone w pofałdowanym terenie, niekiedy połączone z przyległymi obszarami leśnymi. Jednocześnie każdy z zespołów stanowi łatwo rozpoznawalną i dominującą lokalnie bryłę zieleni wysokiej. Wszystkie parki kształtowane były jako swobodne układy naturalistyczno-krajobrazowe.

Cmentarze
Ze względu na rozwiniętą sieć osadniczą oraz bogatą historię regionu, w tym wyznaniową, na opracowywanym terenie istnieje aż 15 historycznych nekropolii. Są to między innymi niewielkie cmentarze rodowe – związane z właścicielami licznych majątków ziemskich, nieczynne cmentarze wiejskie, zlikwidowane cmentarze ewangelickie oraz cmentarze do dziś użytkowane (6 zespołów). Część z założeń jest całkowicie zniszczona i dziś niemal nieczytelna, np. cmentarz rodowy w Janówku, cmentarz wiejski w Sobótce Górce. Na niektórych zorganizowano tereny rekreacyjno-spacerowe, np.: cmentarz rodowy w Sobótce Górce, cmentarz ewangelicki w Sobótce. Wiejskie cmentarze ewangelickie, pozostawione bez żadnej opieki, ulegają postępującym procesom dewastacji, np. cmentarz w Słupicach (przy drodze z Młynicy).
Część ze starych cmentarzy użytkowana jest do chwili obecnej, jednak dawne mogiły i nagrobki zachowane są w stanie szczątkowym.

Zabytki ruchome
Zabytki ruchome jako rzeczy, jej części lub zespoły rzeczy ruchomych, stanowią pokaźną liczbę obiektów dziedzictwa kulturowego obszaru Ślężańskiego Parku Krajobrazowego. Największy zbiór stanowią zabytki sztuki sakralnej. Należą do nich elementy wyposażenia kościołów, m.in.: dekoracje, ołtarze lub ich części, ambony, obrazy, ramy, rzeźby oraz elementy snycerki, instrumenty muzyczne i naczynia liturgiczne. Do najstarszych zabytków należą kamienne chrzcielnice i rzeźby gotyckie (XV/XVI w.). Znaczna liczba obiektów pochodzi z XVIII wieku oraz z przełomu XIX i XX wieku.
W rejestrze zabytków znajduje się większa część wyposażenia kościołów w: Sobótce – kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba (wystrój i wyposażenie barokowe – 45 obiektów) oraz kościół filialny św. Anny (wystrój i wyposażenie gotyckie – 13 elementów), Księginicach Małych – kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Różańcowej (37 elementów), Świątnikach – kościół filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej (26 elementów wyposażenia).

Dziedzictwo niematerialne
Elementy kultury ludowej na terenie Ślężańskiego Parku Krajobrazowego są reprezentowane bardzo skromnie. Całkowita wymiana społeczności lokalnej po 1945 roku utrudniła przetrwanie i kultywowanie dawnych tradycji. Najlepiej zachowaną grupą z rozpatrywanych zagadnień są podania i legendy dotyczące rzeźb ślężańskich i samej Ślęży. Najpopularniejsze przedwojenne zwyczaje: związane z letnim przesileniem (m.in. palenie ogni świętojańskich) oraz studenckie komersy obecnie nie są oficjalnie i formalnie kontynuowane. W skład niematerialnego dziedzictwa kulturowego omawianego obszaru zaliczyć można, m.in.: nazewnictwo miejscowości (zasygnalizowane w dziale dotyczącym historii jednostek osadniczych), związki z osobami o znaczeniu historycznym oraz legendy i podania.

Podsumowanie:
Na terenie Ślężańskiego Parku Krajobrazowego istnieje duża liczba obiektów o znacznych walorach kulturowych. Tworzą je m.in.: zespoły budynków i budowli, pojedyncze obiekty, założenia zieleni komponowanej – parki i cmentarze oraz elementy małej architektury. Odrębną grupą są zabytki archeologiczne oraz niematerialne dobra kultury. Podstawowym kryterium waloryzacji zasobów kulturowych może być ocena tworzona przez pryzmat ich walorów zabytkowych – zespoły i obiekty wpisane do rejestru zabytków lub występujące w ewidencji zabytków.

Położony na Przedgórzu Sudeckim Ślężański Park Krajobrazowy oprócz niewątpliwych walorów przyrodniczo-krajobrazowych związanych z Masywem Ślęży, Wzgórzami Kiełczyńskimi oraz Jańską Górą, posiada bogate walory kulturowe. Materialne świadectwa minionych epok reprezentowane są między innymi przez liczne stanowiska archeologiczne, grodziska i cmentarzyska, zabytkowe budowle sakralne, obiekty świeckie – w tym rezydencjonalne oraz mieszkalne i zagrodowe, zespoły folwarczne oraz zespoły zieleni komponowanej.


(tekst z operatu walorów kulturowych do planu ochrony Ślężańskiego Parku Krajobrazowego, Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska z Warszawy, 2010).